آن‌چه در صبح یکی از روزهای بارانی در مسیر شرق به غرب بزرگراه شهید سلیمانی رخ داد، تنها یک گره ترافیکی ساده نبود؛ بلکه برشی عریان و بی‌پرده از ناکارآمدی ساختاری در هدایت ترافیک، غیبت نظارت و بحران عمیق در فرهنگ رانندگی در روزهای بحرانی بود.
سمفونی ممتد آژیر در بن‌بست آسفالت
در میانه سیل خودروهایی که سپر به سپر یکدیگر مماس شده و با سرعتی نزدیک به صفر در بزرگراه شهید سلیمانی می‌خزیدند، صدایی آشنا و دلهره‌آور فضا را پر کرد: آژیر ممتد یک آمبولانس. نخستین گمانه هر ناظری در چنین شرایطی این است که خودرو امدادی در مسیر اختصاصی اتوبوس‌های تندرو (BRT) و خط ویژه درحال تردد است؛ مسیری که بنا بر تعریف فلسفه وجودی‌اش، باید ایمن‌ترین و سریع‌ترین شریان نجات در شرایط اضطراری باشد.
اما واقعیت جاری، تراژیک‌تر از این تصور بود. نگاهی به آینه عقب، حقیقتی تلخ را برملا کرد: آمبولانس امدادی نیز به دلیل انسداد کامل خط ویژه، ناگزیر وارد جریان عمومی بزرگراه شده بود و پشت دیواری از خودروهای شخصی دست‌وپا می‌زد. برای ثانیه‌هایی طولانی، امدادگران با فشار دادن متوالی کلید آژیر، راهی برای گریز می‌جستند، اما محصور در میان آهن‌پاره‌ها، حتی امکان مانور چند سانتی‌متری نیز وجود نداشت. تنها با هوشیاری و تغییر مسیر تدریجی چند خودرو جلوتر به سمت راست بود که معبری باریک به زحمت گشوده شد تا خودرو امداد بتواند میلی‌متری عبور کند.
هیچ‌کس نمی‌داند درون آن اتاقک سپید چه می‌گذشت؛ آیا مریضی بدحال با دقایق حیاتی دست‌وپنجه نرم می‌کرد، یا تیم امداد در تلاش بود خود را به بالین مصدوم یا بیماری برساند که زندگی‌اش به همین ثانیه‌های تلف‌شده در بزرگراه بند بود؟ این تصویر، عریان‌ترین نماد فرو ریختن مفهوم «امدادرسانی شهری» در روزهای بحران جوی است.
خط ویژه یا کمین‌گاه بن‌بست؟!
خط ویژه اتوبوسرانی در بزرگراه شهید سلیمانی که با گاردریل‌های سخت از جریان اصلی ترافیک تفکیک شده، اساسا برای تسهیل رفت‌وآمد اتوبوس‌های عمومی و خودروهای امداد طراحی شده است. با این حال، در غیاب کنترل‌های هوشمند و اعمال قانون جدی، این خط به معبری وسوسه‌انگیز برای خودروهای شخصی و قانون‌گریز تبدیل شده است؛ رانندگانی که برای گریز از ترافیک سنگین، وارد حریمی می‌شوند که در روز مبادا هیچ مسیر فرار یا خروجی اضطراری ندارد.
صبح این روز بارانی، تصویری تمام‌عیار از این بی‌قانونی را به‌نمایش گذاشت. ده‌ها خودرو تک‌سرنشین یا دو سرنشین که خط ویژه را اشغال کرده بودند، در میانه مسیر ناگهان متوقف شدند. ماجرا چه بود؟ نقص فنی یک دستگاه خودرو سواری سمند، درست در میانه‌ای از مسیر که هیچ راه گریزی در طرفین آن وجود نداشت.
در پی این خرابی، یک زنجیره طولانی از خودروها در این کانال بسته زمین‌گیر شدند. مسدود شدن کانالِ محصور با گاردریل، رانندگان مستاصل را وادار کرد تا با ترک خودروهای خود و پیاده شدن در میان مسیر باران‌زده، سرک بکشند و علت را جویا شوند؛ صحنه‌ای که نه فقط یک بی‌نظمی شهری، بلکه توقف حمل‌ونقل عمومی شرق به‌غرب را رقم زد.
بزرگراه‌هایی که استخر می‌شوند
ترافیک فلج‌کننده روزهای بارانی تنها ناشی از رفتار ترافیکی نیست؛ بخش عمده‌ای از این بحران ریشه در ضعف مفرط زیرساخت‌های مهندسی معابر دارد. سطح آسفالت بزرگراه شهید سلیمانی در بخش‌های متمادی دچار فرونشست‌های موضعی و ناهمواری‌های مشهود است؛ عارضه‌ای که با نخستین بارش، ماهیت واقعی خود را نشان می‌دهد.
با جمع شدن آب‌های سطحی، معبر شریانی شرق به غرب به مجموعه‌ای از چاله‌ها و گودال‌های پر از آب بدل شده بود. ورود ناگهانی چرخ خودروها به این حوضچه‌ها علاوه‌بر پاشیدن حجم بالایی از آب بر شیشه خودروهای کناری و کاهش آنی دید، خطر پدیده «هیدروپلنینگ» (سر خوردن روی لایه آب) را به شدت افزایش می‌داد. در این میان، رانندگان برای پرهیز از افتادن در چاله‌های پنهان زیر آب، ناچار به ترمزهای ناگهانی و تغییر لاین‌های مکرر می‌شدند؛ امری که موج‌های زنجیره‌ای ترمز و درنهایت قفل کامل مسیر را در پی داشت.
در این آشفته‌بازار، بیشترین آسیب‌پذیری متوجه راکبان موتورسیکلت بود. موتورسوارانی که در جست‌وجوی لقمه‌ای نان یا رسیدن به محل کار، با لباس‌های خیس و کلاه‌های بخارگرفته، با ترسی مضاعف میان خودروها مانور می‌دادند. پنهان ماندن چاله‌ها و ناهمواری‌ها در زیر آب راکد، هر لحظه ریسک واژگونی و سقوط آنان را به زیر چرخ خودروهای سنگین بالا می‌برد؛ وضعیتی که با احتیاط اجباری آنان، کندی حرکت را تشدید می‌کرد.
انفجار کرایه‌ها در روز لنگیدن ناوگان عمومی
در شرایطی که شبکه اتوبوسرانی در خطوط ویژه قفل شده و مترو نیز با حجم غیرقابل کنترلی از جمعیت سرریز مواجه است، نگاه شهروندان مستاصل به صفحه تلفن‌های همراه و سکوهای تاکسی اینترنتی دوخته می‌شود. اما تجربه باران در تهران نشان داده که اقتصاد پلت‌فرمی در شرایط بحران، تابعی از معادله‌ای نابرابر میان تقاضای فزاینده و امتناع رانندگان از خدمت‌رسانی می‌شود.
در صبح روز واقعه، سرویس‌دهی پلت‌فرم‌های هوشمند حمل‌ونقل عملا به حالت تعلیق درآمد. برخی رانندگان با مشاهده وضعیت خیابان‌ها از پذیرش سفرها خودداری می‌کردند. درنتیجه، الگوریتم‌های قیمت‌گذاری پویا فعال شدند و نرخ‌های نجومی را ثبت کردند.
مسیری ثابت که در روزهای عادی و با ترافیک معمول با رقمی بین ۱۹۸ تا ۳۵۰ هزارتومان (بسته به ساعت، نوع درخواست شخصی یا اشتراکی) قابل پیمایش بود، در این روز بارانی به بیش از ۶۰۰ تا ۷۰۰ هزارتومان جهش پیدا کرد. جهشی فراتر از ۱۰۰ تا ۲۰۰ درصد که برای بسیاری از کارمندان، دانشجویان و اقشار مزدبگیر دست‌نیافتنی بود. این دوگانگی، بار دیگر نشان داد که چگونه با فقدان یک ناوگان حمل‌ونقل عمومی یکپارچه و ضدآب، شهروندان در روزهای نامساعد جوی، هم از دسترسی محروم می‌شوند و هم تحت فشار مالی سنگین قرار می‌گیرند.
جای خالی نهادهای ناظر و مجری در معبر
شاید پرسش‌برانگیزترین ضلع این مثلث آشفته، غیبت ملموس نهادهای ناظر و مجری باشد. درحالی که از ساعت‌ها قبل، گزارش‌های هواشناسی و نقشه‌های ترافیکی از وقوع بارندگی و انسداد معابر خبر می‌دادند، در مقطع مورد مشاهده در بزرگراه شهید سلیمانی، اثری از تدابیر پیشگیرانه به چشم نمی‌خورد. دست‌کم در این محدوده پرتردد، نه پلیسی برای ممانعت از ورود خودروهای متخلف به خط‌ویژه حضور داشت و نه تیم‌های واکنش سریع یا جرثقیل‌های امدادی شهرداری برای جابه‌جایی فوری خودرو نقص‌فنی‌دیده و مهار آب‌گرفتگی‌ها استقرار یافته بودند.
این خلأ مدیریتی و فقدان سازوکار واکنش آنی، شهروندان را در یک جبر ترافیکی رها کرده بود؛ گویی تهران در هر بارندگی، شهری غافلگیرشده و بدون فرماندهی میدان به‌حال خود واگذار می‌شود.
آن‌چه در بزرگراه شهید سلیمانی گذشت، روایتی منحصربه‌فرد نبود؛ آیینه‌ای از ساختار معیوب جابه‌جایی در پایتخت است. هجوم روزافزون خودروهای تک‌سرنشین ناشی از فقر کمی و کیفی ناوگان حمل‌ونقل عمومی، گریز از قانون در سایه عدم نظارت بازدارنده، ناتوانی در مدیریت آب‌های سطحی و ضعف مدیریت یکپارچه شهری، دست‌به‌دست هم داده‌اند تا با هر بارشی، کارایی یک کلان‌شهر دچار اختلال کامل شود.
